TANZİMAT DÖNEMİ EDEBİYATINDA TİYATRO

1. Tanzimat'la beraber edebiyatımıza giren türlerden biri olan Batı tiyatrosunun meddah, ortaoyunu, karagöz, kukla gibi geleneksel seyirlik oyunları­mızdan en önemli farkı metne dayalı olmasıdır.

2. Edebiyatımızda metne dayalı ilk tiyatro eseri Şinasi'nin 1859'da yazdığı ve ilk defa Tercüman-ı Ahval'de yayımlanan "Şair Evlenmesi" adlı tek perdelik töre komedyasıdır. (Aslında ilk tiyatro oyunu, Şinasi'nin bu eserinden daha önce yazılan "Hikâye-i İbrahim Paşa be-İbrahim-i Gülşenî" adlı eserdir. Ancak, Abdülhak Hamit'in babası tarihçi Hayrullah Efendi'ye ait bu eser, çok geç yayımlandığı için Şinasi'nin eseri­nin öncülüğü ortadan kalkmaz.)

· Klasik Moliere komedisinin özellikleriyle gelenek­sel Türk tiyatrosunun güldürü öğelerinin ustaca bir sentezi olan ve gerek sahne tekniği gerek sahne dili bakımından oldukça başarılı bir oyun olan Şair Evlenmesi görücü usulüyle evlenmenin sakıncalarını işler.

Şair Evlenmesi

Şair Müştak Bey'e sevdiği kız Kumru Hanım yerine onun çirkin ve geçkin ablası Sakine

Hanım'ı nikâhlarlar. Müştak Bey gerdek gecesi kendisine oynanan oyunu anlar ve bir yanlışlık olduğunu söylese imamın ve mahallelinin baskısıyla bu evliliğe zorlanır. Ancak dostu Hikmet Efendi, imamın cebine bir kese para koyarak yanlışlığın düzelmesini sağlar.

I. Tanzimat edebiyatının ilk kuşağının en verimli ti­yatro yazarı Namık Kemal'dir. Vatan ve kahra­manlık temalarını güçlü bir anlatımla işlediği "Va­tan Yahut Silistre" (1873), uzun zaman aşıla­mayacak bir sahne ve seyirci rekoru kırmıştır. İlk defa Güllü Agop yönetimindeki Gedikpaşa Os­manlı Tiyatrosu'nda sahnelenen oyun, gösterilere yol açmış, Yaşasın vatan, yaşasın millet!" haykı­rışları arasında sahneye çıkarılan Namık Kemal alkışlanmıştır. Oyunun temsilinden sonra coşku­ya kapılan halk, gösterilerini sürdürerek İbret ga­zetesine oyunu öven bir yazı bırakmış, benzer olaylar sonraki gecelerde de tekrarlanınca hükü­met, gazeteyi kapatmış ve Namık Kemal, Ahmet Mithat, Ebuzziya Tevfik gibi bazı yazarları sürgü­ne göndermiştir.

Vatan yahut Silistre

İslam Bey, savaş çıkınca nişanlısı Zekiye ile vedalaşıp ve cepheye gider. Onun gö­nüllülere "Beni seven arkam­dan ayrılmaz!" dediğini duyan Zekiye de erkek kılığına gire­rek Âdem adıyla gönüllülere katılır. Silistre Kalesi komutanı Albay Sıtkı Bey, çelimsiz bul­duğu Âdem'i geri göndermek istese de onun kalmakta ısrar edişi üzerine vazgeçer, İslam Bey yaralı haliyle Abdullah Çavuş ve Âdem'le bir­likte gidip düşman cephaneliğini havaya uçurur. Düşman, kalenin kuşatmasını kaldırıp geri çekilince Âdem'in kimliği ortaya çıkar. Sıtkı Bey'in de Zekiye'nin öldü sandığı babası olduğu ortaya çıkar. Zafer kutlama­ları arasında İslam'la Zekiye'nin düğünleri yapılır.



4. Namık Kemal'in en popüler oyunu Vatan yahut Silistre, tiyatro tekniği bakımından en başarılı oyunu ise yine vatan ve kahramanlık temalarını işlediği "Gülnihal" (1875)dir. Yazar, "Zavallı Ço­cuk" (1873) ve "Akif Bey" (1874) adlı dramların­da aile kavramı etrafında aşk temasını ele almış­tır. Tarihi bir tiyatro olan ve okunmak için yazdığı "Celalettin Harzemşah" (1875) ise sahne değe­rinden çok yazarın edebiyat anlayışını ve bizdeki tiyatro çalışmalarına ilişkin değerlendirmelerini yansıtan önsözü ile önem taşır. Ölümünden çok sonra yayımlanan (1910) "Kara Bela" da tarihi bir oyun olup konusunu Hint - Babur tarihinden alır. Bu son eser yazarın en zayıf oyunudur.

5. Ahmet Mithat Efendi yayımlanmış yedi oyunuyla Tanzimat tiyatrosuna katkıda bulunmuştur. Bu oyunlar, dilinin yalınlığı, diyaloglarının doğallığı ve sahneye konma kolaylığı bakımından Şina-si'nin Şair Evlenmesi'ni hatırlatır.

6. Ahmet Vefik Paşa ve Direktör Ali Bey, Tanzimat ti­yatrosunu Moliere'den yaptıkları çeviri ve adap­tasyonlarla beslemişlerdir.

7. Tanzimat edebiyatının ikinci kuşağını temsil eden Recaizade Mahmut Ekrem'in tiyatro çalışmaları üstadı Namık Kemal'den önce başlamıştır. "Afife Anjelik" (1869) Türk tiyatrosunun ilk dramıdır. Ancak yazarın bu ve diğer dramlarının başarılı ol­duğu söylenemez. 1875'te yazılan ve başarılı bir komedi sayılan "Çok Bilen Çok Yanılır" ise ya­zarın ölümünden sonra yayımlanmıştır.

8. Tanzimat edebiyatında eserlerinin sayısı bakı­mından en verimli yazar Abdülhak Hamit'tir. Ba­sılmamış iki tiyatrosuyla 25 oyunu olan yazarın bu eserlerinin hemen hepsi trajedi türündedir. Bunların bazıları nesir, bazıları nazım biçiminde, bazıları da nazım - nesir karışık yazılmıştır. İlk üç tiyatrosu, Macera-yı Aşk, Sabr ü Sebat ve İçli Kız, Namık Kemal'in Zavallı Çocuk adlı dramının etkisinde yazılmışlardır. Daha sonraki oyunları ise Fransız klasik trajedileri ile Shakespeare ro­mantizmi arasında bir etkilenmenin ürünüdürler. Sahne dili ve tekniği bakımından ağır eleştiriler alan ve hepsi de okunmak üzere yazılan bu oyunlar konu zenginliği, karakter tahlilleri bakı­mından Türk tiyatrosuna katkı sağlamıştır